Tu narodził się wieżowiec

Dlaczego wysoki biurowiec narodził się właśnie tutaj

Wielki pożar Chicago z 1871 roku strawił znaczną część centrum, a odbudowa ściągnęła pokolenie ambitnych architektów do śródmieścia, które musiało zacząć od nowa. Ziemia w małej dzielnicy biznesowej, ściśniętej między rzeką a jeziorem, szybko drożała, więc najprostszym sposobem, by działka przynosiła więcej, było dokładanie kolejnych pięter. Umożliwiły to dwie rzeczy. Windy osobowe stały się na tyle bezpieczne, by im zaufać. Żelazo, a potem stal, taniały na tyle, że budynek mógł opierać się na szkielecie zamiast na grubych murach. Dodaj do tego towarzystwa ubezpieczeniowe i banki spragnione prestiżu, a Loop zamienił się w poligon doświadczalny.

Architektów, którzy podjęli wyzwanie, zalicza się dziś do szkoły chicagowskiej. Nazwiska, które warto znać, to William Le Baron Jenney, wspólnicy Burnham & Root, biuro Holabird & Roche oraz Louis Sullivan, który streścił to podejście w formule „forma wynika z funkcji”. Ich wieże wyglądają skromnie przy późniejszym art déco (zobacz budynki art déco w Chicago), ale bardziej zależało im na świetle dziennym i otwartych kondygnacjach niż na zapożyczonym historycznym kostiumie, nawet gdy Sullivan owijał swoje budynki własnym ornamentem.

Home Insurance Building i szkielet

Budynek najczęściej nazywany pierwszym drapaczem chmur to Home Insurance Building, ukończony w 1885 roku na rogu LaSalle i Adams według projektu Jenneya. Miał około dziesięciu pięter, skromnie jak na późniejsze standardy, ale metalowy szkielet w środku przenosił znaczną część ciężaru, który wcześniej dźwigały mury. Historycy wciąż spierają się o ten tytuł, bo wcześniejsze budynki też wykorzystywały żelazo, a jego zewnętrzne mury nadal wykonywały część pracy. Rozebrano go w 1931 roku, a jego miejsce zajął Field Building, więc tam, gdzie zaczyna się ta historia, stoi dziś znacznie późniejszy rozdział.

Rookery i Monadnock, dwie drogi w górę

Rookery przy 209 S. LaSalle Street (1888, Burnham & Root) stoi w pół drogi między starą metodą a nową. Jego ciężkie zewnętrzne ściany są murowane, a wnętrze opiera się na żelaznych kolumnach i belkach rozmieszczonych wokół dziedzińca świetlnego ze szklanym dachem, który doprowadzał światło dzienne do biur. Frank Lloyd Wright przebudował ten dziedziniec w 1905 roku, a nasz przewodnik Wright w Loop i w Oak Park opowiada tę część historii. Budynek kryje też spiralne schody wijące się w górę przez wysunięty wykusz, widoczne na zdjęciu poniżej. Hol to miejsce pracy i w niedziele jest zamknięty.

Monadnock Building przy Dearborn Street pokazuje obie metody w jednym długim kwartale. Północna połowa, ukończona w 1891 roku według projektu Burnham & Root, stoi na nośnych ceglanych murach, które u podstawy mają około 1,8 m grubości, dlatego okna parteru siedzą w tak głębokich otworach. Ma 16 pięter i prawie żadnego ornamentu. Południowa połowa z 1893 roku, dzieło Holabird & Roche, opiera się już na stalowym szkielecie. Przejdź wzdłuż całego budynku, a miniesz moment, w którym stary sposób budowania doszedł do kresu.

Szkło i terakota przy State Street

Gdy ciężar przejął szkielet, ściany mogły stać się w większości szklane. Reliance Building (1895) na rogu State i Washington wygląda zaskakująco nowocześnie jak na swój wiek: smukła wieża z wielkich okien osadzonych w białej terakocie. Dziś mieści się w nim hotel. Niedaleko, przy Dearborn, Marquette Building (1895, Holabird & Roche) prezentuje okno chicagowskie, szeroką nieruchomą szybę między dwiema wąskimi otwieranymi, i ma mozaikowy hol, otwarty, jak każdy hol tutaj, tylko wtedy, gdy budynek na to pozwala. Dom towarowy Louisa Sullivana, dziś Sullivan Center, owija swój zaokrąglony narożnik przy State Street żeliwnym ornamentem, co przypomina, że forma wynikająca z funkcji nigdy nie oznaczała gołych ścian.

Mies i szklane pudło

Po drugiej wojnie światowej historia ruszyła dalej za sprawą Ludwiga Miesa van der Rohe, który przeniósł się do Chicago jeszcze przed wojną. Jego bliźniacze wieże mieszkalne przy 860–880 Lake Shore Drive (1951) to stal i szkło bez żadnych dodatków, a Federal Center w Loop stosuje tę samą dyscyplinę wobec biur rządowych wokół placu, na którym czerwony Flamingo Alexandra Caldera (1974) daje czarnej stali powód do sporu.

Spacer po architekturze nowoczesnej organizowany przez CAC, od ~31 €, zaczyna właśnie tutaj, od lat Miesa i wież Bertranda Goldberga, a potem przechodzi do postmodernizmu. Jego haczyk to długość i zasięg: trwa tylko 90 minut i jest sprzedawany wyłącznie na Viatorze, więc nie porównasz go na GetYourGuide. Startuje w CAC, gdzie duża makieta miasta pomaga się zorientować.

Od wiązki rur do falujących balkonów

Inżynierowie z SOM posunęli szkielet jeszcze dalej. John Hancock Center (1969) przy North Michigan Avenue usztywniają gigantyczne kształty litery X, czytelne z odległości wielu przecznic, a Willis Tower (1973, dla wielu mieszkańców wciąż Sears Tower) łączy w jedną całość dziewięć kwadratowych rur o różnej wysokości. Przy 442 m przez mniej więcej ćwierć wieku była najwyższym budynkiem świata. Nad rzeką bliźniacze wieże Marina City Bertranda Goldberga z lat 60., nazywane kolbami kukurydzy, ustawiają okrągłe mieszkania nad spiralnymi piętrami parkingu, a Aqua Jeanne Gang (2009) faluje betonowymi balkonami.

Spacer Must-See Chicago organizowany przez CAC, od ~31 €, w 90 minut obejmuje nowszą część tej historii. Zwykle mija Aqua i Tribune Tower (1925), której gotyckie zwieńczenie wyłoniło się z konkursu architektonicznego z 1922 roku. Jeśli chcesz zobaczyć więcej wież w krótszym czasie, rejs architektoniczny po rzece z firmą Wendella, od ~40 €, pokazuje ich dziesiątki w półtorej godziny, a ty po prostu siedzisz. Haczyk to perspektywa. Oglądasz drapacze chmur spod mostów i nigdy nie wchodzisz do żadnego holu, a latem na dużych łodziach robi się tłoczno.

Który spacer opowiada który rozdział

Dla lat 80. XIX wieku kluczowym przystankiem jest Rookery, a dwa spacery zwykle wchodzą do środka. Spacer Dazzling Interiors firmy Inside Chicago, od ~31 €, ma go wśród przystanków-niespodzianek (opis wspomina budynek z lat 80. XIX wieku odnowiony przez Wrighta), a spacer Secret Interiors firmy Empire Tours, od ~27 €, wyrusza z Union Station i idzie kanionem LaSalle Street, zanim wejdzie na dziedziniec świetlny. W niedziele Empire zastępuje Rookery innym przystankiem, a w każdy dzień hol może zostać zamknięty z powodu wydarzenia albo ze względów bezpieczeństwa, więc żaden z tych spacerów nie może obiecać, że otworzą się wszystkie drzwi.

Do lat 90. XIX wieku, czyli do Reliance, dociera spacer Historic Treasures organizowany przez CAC. Kogo interesują nowoczesne wieże, niech wybierze spacer Must-See albo spacer po architekturze nowoczesnej. Jeśli wolisz iść sam, nasz spacer po Loop na własną rękę łączy większość tych budynków w darmową trasę o długości około 3 km. Tekst Wnętrza Loop, do których możesz wejść wymienia hole, do których możesz spróbować zajrzeć samodzielnie. Nasze porównanie rejs po rzece czy spacer z przewodnikiem zestawia łódź z chodnikiem.